Τι είναι η ποσοτική χαλάρωση και πώς λειτουργεί;

Τα βασικά επιτόκια είναι το γνωστό εργαλείο μιας κεντρικής τράπεζας. Τι γίνεται όμως όταν δεν μπορούν να πέσουν άλλο; Τότε μπαίνουν στο παιχνίδι τα εργαλεία του ισολογισμού, δηλαδή του καταλόγου με ό,τι κατέχει και ό,τι οφείλει η τράπεζα. Η πιο γνωστή περίπτωση είναι η ποσοτική χαλάρωση. Εδώ την εξηγούμε με απλά λόγια και με υποθετικά παραδείγματα, χωρίς τρέχοντες αριθμούς και χωρίς προβλέψεις.

Τι είναι η ποσοτική χαλάρωση με απλά λόγια;

Η ποσοτική χαλάρωση, ή QE (από το quantitative easing), είναι η μαζική αγορά περιουσιακών στοιχείων από την κεντρική τράπεζα, κυρίως ομολόγων. Ομόλογο είναι ένας τίτλος δανείου: όποιος το κατέχει περιμένει να πάρει πίσω χρήματα στη λήξη.

Σύμφωνα με την ΕΚΤ, όταν υπάρχει πρακτικό κατώτατο όριο στα επιτόκια πολιτικής, χρησιμοποιεί και άλλα εργαλεία: καθοδήγηση για το μέλλον (forward guidance), αγορές περιουσιακών στοιχείων και μακροπρόθεσμες αναχρηματοδοτήσεις. Οι αναχρηματοδοτήσεις είναι πράξεις με τις οποίες η ΕΚΤ παρέχει ρευστότητα στο τραπεζικό σύστημα. Οι βασικές έχουν συνήθως διάρκεια μίας εβδομάδας και οι μακροπρόθεσμες μεγαλύτερη.

Και η Fed έχει στη λίστα των εργαλείων της τις πράξεις ανοιχτής αγοράς (Open Market Operations). Την κεντρική ιδέα την περιγράφει ο Christopher Waller, μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Fed: όταν αγοράζονται τίτλοι μεγαλύτερης διάρκειας, ανεβαίνει η τιμή τους και πέφτει η απόδοσή τους.

Πώς χαμηλώνει η QE τις αποδόσεις;

Η απόδοση ενός ομολόγου κινείται αντίστροφα από την τιμή του. Το είχαμε δει και στο γιατί πέφτουν τα ομόλογα όταν ανεβαίνουν τα επιτόκια. Εδώ ισχύει το ανάποδο.

Υποθετικό παράδειγμα. Ένα ομόλογο πληρώνει 100 € σε ένα χρόνο και δεν δίνει τοκομερίδιο. Αν η τιμή του είναι 96 €, η απόδοση είναι 100/96 − 1, δηλαδή 4,17%. Αν η αυξημένη ζήτηση το πάει στα 98 €, η απόδοση γίνεται 100/98 − 1, δηλαδή 2,04%. Περισσότερη ζήτηση σημαίνει υψηλότερη τιμή και χαμηλότερη απόδοση. Οι αριθμοί είναι αυθαίρετοι και δεν αφορούν υπαρκτό ομόλογο.

Η κεντρική τράπεζα είναι ένας πολύ μεγάλος αγοραστής. Σύμφωνα με την ΕΚΤ, με τις αγορές της αφαιρεί από την αγορά κίνδυνο διάρκειας και έτσι μειώνει τις μακροπρόθεσμες αποδόσεις των κρατικών ομολόγων.

Πώς φτάνει αυτό στα δάνεια;

Η ΕΚΤ περιγράφει την αλυσίδα σε τέσσερα βήματα:

• Αγοράζει ομόλογα από τράπεζες και η τιμή τους ανεβαίνει.
• Δημιουργείται χρήμα στο τραπεζικό σύστημα.
• Ένα ευρύ φάσμα επιτοκίων πέφτει.
• Τα δάνεια για νοικοκυριά και επιχειρήσεις φθηναίνουν.

Στόχος, κατά την ΕΚΤ, είναι να στηριχθεί η ανάπτυξη και να επιστρέψει ο πληθωρισμός στον στόχο της. Για το ποιος είναι αυτός ο φορέας και πώς δουλεύει, δες τι είναι η ΕΚΤ και το Ευρωσύστημα.

Τυπώνει χρήμα η ΕΚΤ όταν αγοράζει ομόλογα;

Όχι με την καθημερινή έννοια. Το «χρήμα» που δημιουργείται είναι αποθεματικά. Σύμφωνα με τον Waller, της Fed, αυτά είναι κεφάλαια που κατέχουν τα πιστωτικά ιδρύματα σε λογαριασμούς στην κεντρική τράπεζα. Δεν στέλνονται μετρητά στα νοικοκυριά.

Τι είναι η ποσοτική σύσφιξη (QT);

Η QT είναι η πορεία προς την αντίθετη κατεύθυνση. Στην ομιλία της που αναφέρουμε παρακάτω, η Isabel Schnabel της ΕΚΤ μιλά για περιορισμό των επανεπενδύσεων των τίτλων που λήγουν. Η κεντρική τράπεζα εισπράττει τα χρήματα της λήξης και δεν αγοράζει καινούργιους τίτλους στη θέση τους.

Υποθετικό παράδειγμα. Ένα χαρτοφυλάκιο έχει 1.000 υποθετικές μονάδες. Λήγουν 100 τον μήνα και δεν επανεπενδύονται. Μετά από 1 μήνα μένουν 900, μετά από 3 μήνες 700 και μετά από 10 μήνες καμία. Το χαρτοφυλάκιο μίκρυνε χωρίς να πουληθεί ούτε ένας τίτλος.

Η Isabel Schnabel, από την ΕΚΤ, έχει πει ότι η QT δεν θα είναι απλώς αναστροφή της QE. Δεν αρκεί λοιπόν να αντιστρέψεις νοερά όσα ξέρεις για την QE.

Ποιοι είναι οι κίνδυνοι και οι παρενέργειες;

Η ΕΚΤ, σε ομιλία της το 2024, βάζει στη ζυγαριά και τα δύο. Από τη μία, η QE μπορεί να είναι ισχυρό εργαλείο όταν οι αγορές βρίσκονται σε αναταραχή. Από την άλλη:

• Εκθέτει την κεντρική τράπεζα σε σημαντικό κίνδυνο επιτοκίων.
• Μια παρατεταμένη QE μπορεί να συμβάλει σε έλλειψη κρατικών ομολόγων.
• Η αναδιάταξη των χαρτοφυλακίων μπορεί να οδηγήσει σε υπερβολική ανάληψη κινδύνου και σε αυξανόμενη ανισότητα.

Δεν κρίνουμε εδώ αν η QE είναι καλή ή κακή. Το εργαλείο έχει οφέλη και κόστη, και αυτά ακριβώς καταγράφει η πηγή.

Η QE και η QT είναι άλλος δρόμος από τις αποφάσεις για τα βασικά επιτόκια. Για τη διαφορά ανάμεσα σε ΕΚΤ και Fed, δες πώς διαφέρει η εντολή τους.

Τι σημαίνει αυτό για σένα;

• Σκέψου σε δύο επίπεδα. Τα βασικά επιτόκια είναι ένα εργαλείο και ο ισολογισμός ένα άλλο. Όταν διαβάζεις μια ανακοίνωση, δες ποιο από τα δύο αφορά.
• Θυμήσου τη σχέση τιμής και απόδοσης. Αν η κεντρική τράπεζα αγοράζει ομόλογα, η τιμή τείνει να ανεβαίνει και η απόδοση να πέφτει. Στην QT δεν ισχύει απλώς το ανάποδο, αφού η QT δεν είναι απλή αναστροφή της QE.
• Ξεχώρισε τα αποθεματικά από τα μετρητά. Η QE δεν σημαίνει ότι μοιράζονται χρήματα στο κοινό.
• Κράτα ψυχραιμία με τα συνθήματα. Η QE δεν είναι ούτε θαυματουργή ούτε καταστροφική από μόνη της. Έχει οφέλη, κόστη και ρίσκα, και το άρθρο δεν είναι οδηγία για κάποια κίνηση στις επενδύσεις σου.